Warmtepomp ready is niet genoeg: wat dan wel?

Een warmtepomp plaatsen maakt een woning nog niet toekomstbestendig. Pas als gebouwschil, afgiftesysteem en regeling op elkaar zijn afgestemd, levert de installatie het comfort en rendement dat je ervan verwacht.

Tijdens een rondetafelgesprek in ons kantoor in 's-Hertogenbosch pleitten vijf deskundigen uit Nederland en België voor een brede blik op verduurzaming. Met meer aandacht voor zomercomfort, voor watergedragen systemen die zowel verwarmen als koelen, voor prestaties in de praktijk en voor de adviesrol van de installateur. Hoe zorg je dat losse technische keuzes samen één goed werkend systeem opleveren?

Onder het thema ‘Warmtepomp-ready is niet genoeg’ brachten wij op 23 september 2026 vertegenwoordigers uit de wetenschap, de adviessector en de installatiepraktijk samen. Aan tafel zaten:

  • Wouter Borsboom, Business Consultant bij TNO

  • Harm Valk, zelfstandig beleidsadviseur

  • Frederik Heedfeld, algemeen directeur van Studiebureel Heedfeld

  • Glenn Reynders, Innovation Manager bij EnergyVille, KU Leuven

  • Jan Verdonck, Global Head of Market Development and Public Affairs bij Jaga

Verdonck ziet de gevolgen van een versnipperde aanpak terug in nieuwbouwwijken. Een paar jaar na oplevering verschijnen daar alsnog leidinggoten langs de gevels, omdat bewoners dan toch een airco laten plaatsen. “Vaak gebeurt dat na een warme zomer. Er wordt snel iets bijgeplaatst omdat er een acuut probleem is, zonder voldoende naar de gevolgen voor het totale systeem te kijken.”

Image Ronde Tafel 6

Begin bij het gebouw

Voor Borsboom begint een goed rendement bij de samenhang tussen gebouw en installatie. Een warmtepomp werkt het efficiëntst bij lage aanvoertemperaturen. Het afgiftesysteem moet dan voldoende vermogen kunnen leveren en de regeling moet passen bij de werkelijke warmtevraag. Hij noemt praktijksituaties waarin de elektrische bijverwarming onnodig vroeg aansprong, met een hoog stroomverbruik en een hoge energierekening als gevolg.

Heedfeld trekt die lijn door naar de ontwerpvolgorde. “Vertrek niet van de warmtepomp. Kijk eerst naar de secundaire installaties, stel daar het hele ontwerp op af en bepaal op basis daarvan hoe de warmtepomp gedimensioneerd moet worden.” Bij nieuwbouw kun je warmteverlies, koellast, leidingnet en afgifte vanaf het begin samen uitwerken. Bij renovatie is eerst een nauwkeurige inventarisatie nodig. Welke bouwkundige gegevens zijn beschikbaar? Welke radiatoren kunnen blijven? En past het bestaande leidingnet bij het nieuwe temperatuurregime?

“Vertrek niet van de warmtepomp. Kijk eerst naar de secundaire installaties en stel daar het hele ontwerp op af.”


- Frederik Heedfeld Algemeen Directeur Studiebureel Heedfeld

Image Ronde Tafel 1

Valk wijst op een situatie die makkelijk over het hoofd wordt gezien. Een oudere woning die later is geïsoleerd, heeft vaak overcapaciteit in de bestaande radiatoren. Bij een jongere woning die al goed geïsoleerd was, is de afgifte juist afgestemd op hogere watertemperaturen. Omdat daar weinig extra isolatie bij komt, ontstaat er geen ruimte om op lage temperatuur te verwarmen. Het bouwjaar zegt dus weinig over de geschiktheid voor een warmtepomp.

images.png

Zomercomfort hoort bij het ontwerp

Eén onderwerp keerde tijdens het gesprek steeds terug: wie alleen naar verwarming kijkt, mist een belangrijk deel van de opgave. Valk pleit voor meer aandacht voor de omstandigheden waarin gebouwen de komende decennia moeten functioneren. “We kunnen ons daarom niet veroorloven om alleen de winter- en warmtevraag aan te pakken.”

Volgens hem wordt koeling in de huidige regelgeving nog grotendeels genegeerd, omdat normen en regels zijn gebaseerd op het klimaat van gisteren. Dat vraagt om bewuste keuzes voor zonwering en ventilatie, afgestemd op de omgeving. Zonwering is onmisbaar, maar in sommige woningen ontkom je er niet aan om ook actief te koelen. Zeker in de stad: door het urban heat island-effect stapelt warmte zich op in de bebouwde omgeving, waardoor woningen daar 's nachts minder goed afkoelen dan daarbuiten.

Borsboom benadrukt dat koeling een steeds belangrijkere rol krijgt bij de verduurzaming van gebouwen. De Ladder van Koeling geeft daarbij een logische volgorde:

Dat vraagt om een integrale benadering van verwarmen en koelen. Watergedragen systemen kunnen beide functies combineren, mits het afgiftesysteem daarvoor geschikt is.

Reynders ziet hier ook een verantwoordelijkheid voor ontwikkelaars. Bij hen wegen de bouwkosten, en daarmee de marge op de verkoop, vaak zwaarder dan de levensduurkosten voor de eigenaar. Besparen op buitenzonwering verlaagt de bouwkosten, maar kan bewoners later opzadelen met comfortproblemen, extra investeringen en hogere energiekosten. Hij noemt zijn eigen nieuwbouwwijk als voorbeeld. Hij koos zelf voor buitenzonwering, bij de buren verschenen doeken voor de ramen en een airco aan de gevel. Voor hem laat dat zien hoe investeringskosten en gebruikskosten nog te vaak los van elkaar worden bekeken.

Koelen kan ook met water

Als koeling nodig is, denken de meeste mensen meteen aan een airco. Volgens Valk ontstaat daar kortsluiting: er wordt aangenomen dat koelen met een watergedragen afgiftesysteem niet kan. Dat kan wel degelijk, op voorwaarde dat het systeem daar vanaf de basis op wordt ontworpen.

De keuze van het afgiftesysteem speelt daarbij een grote rol. Vloerkoeling heeft in de praktijk een beperkt koelvermogen per vierkante meter, onder meer door de vloerafwerking en meubels. Met geschikte convectoren is een veel grotere koelcapaciteit mogelijk.

In de basis kan dat met niet-condenserend koelen: het water blijft relatief warm en wordt boven het dauwpunt gehouden, waardoor er geen condens ontstaat. Met een condensafvoer is ook condenserend koelen mogelijk. Dan wordt met lagere watertemperaturen gekoeld en neemt de koelcapaciteit verder toe.

Lees meer over het verschil tussen niet-condenserend en condenserend koelen

Jaga Briza Wandmodel Hout 2

Heedfeld is het daarmee eens. Waar vroeger vooral over topkoeling werd gesproken, kunnen convectieve systemen volgens hem de volledige warmtelast compenseren. Ze verwarmen op lage temperatuur, koelen volwaardig, reageren snel en liggen qua prijs goed in de markt. Bovendien zijn installatiebedrijven gewend om met watergedragen systemen te werken.

Ook op comfort kan een watergedragen systeem het winnen van een airco, vindt Valk. Een airco koelt misschien sneller en krachtiger, maar gaat vaak gepaard met veel luchtbeweging en geluid. Een watergedragen systeem brengt de ruimte rustiger op temperatuur en maakt beter gebruik van de thermische massa van het gebouw. Hetzelfde geldt voor verwarmen: een watergedragen afgiftesysteem verwarmt efficiënt in combinatie met een warmtepomp, maar kan ook op andere warmtebronnen worden aangesloten.

Daarmee komt de kern van het betoog terug: verwarmen en koelen zijn geen twee losse vraagstukken. Wie beide functies vanaf het ontwerp meeneemt, kan het afgiftesysteem daarop afstemmen en met één systeem het hele jaar door voor comfort zorgen.

Jaga Vertilina 2

Samen ontwerpen voorkomt overdimensionering

Een integrale aanpak begint volgens Heedfeld bij vroeg overleg tussen architect en technisch ontwerper. De gebouwschil bepaalt immers mede welke installatie nodig is. Valk ziet dat de installatiebranche nog regelmatig probeert bouwkundige tekortkomingen achteraf technisch op te lossen. Daardoor blijft een betere totaaloplossing buiten beeld.

Ook het los dimensioneren van componenten kent risico’s, stelt Reynders. “Het is niet langer voldoende om component voor component te dimensioneren en overal veiligheidsfactoren bovenop te zetten. Dan eindig je al snel met een veel te groot geïnstalleerd vermogen. Ontwerp en regeling moeten daarom samen worden ontwikkeld, met aandacht voor het gebruik en de flexibiliteit van het gebouw.”

Bij renovatie hoeft zo’n aanpak niet te betekenen dat alle maatregelen tegelijk worden uitgevoerd. Reynders pleit juist voor een totaalplan dat je gefaseerd uitvoert. Zo draagt elke afzonderlijke investering bij aan hetzelfde einddoel.

Jaga History 2021 Coollab

Een berekening is nog geen praktijkprestatie

De panelleden maken een duidelijk onderscheid tussen voldoen aan energieprestatie-eisen en het ontwerpen van een comfortabel gebouw. Reynders verwoordt dat scherp voor de Belgische context: “EPB is geen ontwerptool. EPB is in het leven geroepen om te controleren of een ontwerp aan minimale prestatie-eisen voldoet.” Valk beaamt dat dit ook geldt voor de Nederlandse BENG-eisen en de bijbehorende rekenmethode.

Heedfeld ziet meerwaarde in dynamische gebouwsimulaties om vooraf beter te beoordelen welk comfort een ontwerp kan bieden. Valk plaatst daar een kanttekening bij: ook een geavanceerde simulatie levert alleen bruikbare uitkomsten op als de invoergegevens passen bij het project. Een klimaatbestand dat onvoldoende rekening houdt met toekomstige omstandigheden, kan alsnog tot verkeerde conclusies leiden.

Reynders ziet mogelijkheden om zo’n model ook na de ontwerpfase te gebruiken. “Het kan helpen bij de dimensionering, later een slimme regeling ondersteunen en tijdens het gebruik afwijkingen zichtbaar maken. Bijvoorbeeld wanneer een ruimte de gewenste temperatuur niet bereikt.” Valk onderstreept het belang van die terugkoppeling: “Wat we in de bouwsector onvoldoende doen, is informatie ophalen over hoe systemen in de praktijk werken, daarvan leren, erover publiceren en elkaar wijzer maken.”

De installateur als eerste adviseur

Maar wie bewaakt het geheel? Verdonck oppert een energieregisseur die consumenten vooraf helpt bij hun keuzes. Valk wijst direct op de uitvoerbaarheid: er zijn niet genoeg gespecialiseerde adviseurs voor alle individuele aankoopbeslissingen. Daarom zijn ook begrijpelijke, praktisch toepasbare richtlijnen nodig.

Voor de installateur ligt hier een duidelijke rol. “Voor een bewoner is de installateur vaak de adviseur”, aldus Valk. Verdonck sluit daarbij aan: als aanvullende expertise nodig is, moet tijdig een gespecialiseerde adviseur worden betrokken. Het gesprek met de klant gaat dan verder dan toestelkeuze en aanschafprijs. Ook het gebouw, het gewenste comfort en toekomstige aanpassingen verdienen aandacht. Dat geldt ook voor een koelvraag: installateurs werken al met watergedragen systemen en kunnen naast een losse airco dus ook een watergedragen alternatief op tafel leggen.

Daar hoort volgens Reynders een eerlijk verhaal over kosten bij. Verduurzaming vraagt investeringen, en veranderende energieprijzen kunnen de terugverdientijd beïnvloeden. Borsboom benadrukt dat betaalbaarheid en leefbaarheid samen bekeken moeten worden. Zeker voor bewoners met weinig investeringsruimte komt betaalbaarheid verder onder druk, ook door toekomstige heffingen zoals ETS-2 en capaciteitsafhankelijke nettarieven.

Image Ronde Tafel 2

Sturen op het resultaat

Verdonck sloot af met een oproep om subsidieregelingen sterker te koppelen aan efficiëntie en afgesproken prestaties. Dan krijgt het resultaat voor gebouw en bewoner meer gewicht dan de aanschaf van één los onderdeel.

De rondetafel laat zien waar de installatiepraktijk vandaag al kan beginnen: zorgvuldig inventariseren, vroeg samenwerken en verwarmen en koelen niet langer als twee aparte vraagstukken benaderen. Een watergedragen systeem dat beide functies aankan, is daarbij een logische basis. Ook na oplevering blijft het belangrijk om te volgen wat een systeem in de praktijk doet en waar bijsturing nodig is.

De techniek biedt vandaag al veel mogelijkheden. De uitdaging zit vooral in het maken van de juiste keuzes en die goed op elkaar afstemmen. Of zoals Verdonck het zegt: “Je kunt vijf goede componenten hebben, maar dat maakt nog geen goed systeem.”